5 maddede, ABD'de gerçekte neler oldu? Son 25 yılın en büyük krizi

ABD'de hava trafiğinin durmasına yol açan büyük arızanın ardından uçuşlar yeniden başladı. Ancak krizin arkasında, yıllardır bilinen ve milyarlarca dolarlık yatırımlara rağmen giderilemeyen sorunlar bulunuyor. Peki, dünyanın en gelişmiş ülkelerinden birinde hava ulaşımını felç eden sistemin perde arkasında neler yatıyor?

ABD, 13 Kasım Cuma günü, 11 Eylül 2001 saldırılarından bu yana geçen 25 yılın en büyük hava ulaşımı krizlerinden birini yaşadı. Hava trafik kontrol merkezlerini etkileyen iletişim arızası, ülke genelinde uçak kalkışlarının durdurulmasına neden oldu. 

Federal Havacılık İdaresi (FAA), yerel saatle 15.54'te güvenlik gerekçesiyle kalkışları durdururken, havadaki uçakların inişlerine izin verildi. Dört saatten uzun süren yasak, 20.15 sıralarında kaldırıldı. Ancak kriz, havayollarının uçuş programlarını altüst etti.

Reuters'ın FlightAware verilerine dayandırdığı bilgilere göre 1.000'den fazla uçuş iptal edildi, yaklaşık 10 bin uçuş gecikti. Havacılık veri şirketi Cirium, yasak başladığında yalnızca saat 16.00 sonrasında yaklaşık 11 bin uçuşla 1,5 milyondan fazla yolcunun ABD havalimanlarından ayrılmasının planlandığını bildirdi. Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, uçuşların normale dönmesinin zaman alacağını açıkladı.

Peki, bütün bunlar ne anlama geliyor?

1. ESKİ TEKNOLOJİ, SİSTEMİ KİLİTLEDİ

Krizin merkezinde, ABD'deki hava trafik kontrol merkezleri arasında bilgi aktarımını sağlayan eski iletişim altyapısı bulunuyor. Ulaştırma Bakanı Sean Duffy'ye göre, sistemdeki ağ cihazları aşırı veri yüklenmesi nedeniyle devre dışı kaldı. Ancak yüklenmenin neden kaynaklandığı henüz belirlenemedi. Los Angeles Times'ın incelemesine göre, arızadan etkilenen altyapı, ses ve radar verilerini aynı hatlardan aktaran eski nesil TDM teknolojisine dayanıyor. Yaşanan kesintiler, uçakların konumlarının izlenmesini ve pilotlarla iletişimi aksattı.

Üstelik altyapıdaki sorunlar yıllardır biliniyor. ABD Sayıştayı'nın (GAO) 2024 tarihli raporuna göre, incelenen 138 hava trafik kontrol sisteminden 105'i, yani yüzde 76'sı, sürdürülemez veya potansiyel olarak sürdürülemez durumda. Reuters'ın 14 Kasım tarihli araştırması ise FAA'nın 300'den fazla tesisinde birbiriyle uyumsuz eski teknolojilerin kullanıldığını ortaya koyuyor. Öyle ki bazı cihazların yedek parçaları internet açık artırmalarından temin ediliyor veya üç boyutlu yazıcılarla üretiliyor.

2. 2023'TEN BERİ TEKRARLANIYOR

ABD'de 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra ülke genelindeki ilk kalkış durdurma kararı, Ocak 2023'te alınmıştı. Pilotlara kritik güvenlik bilgilerini ileten NOTAM sisteminin çökmesi, 10 binden fazla uçuşu etkilemişti.

Sorunlar sonraki yıllarda da sürdü. Eylül 2025'te Dallas, Eylül 2026'da ise Philadelphia'da yaşanan benzer arızalar yaklaşık 9 bin 500 uçuşun gecikmesine veya iptaline yol açtı.

3. YEDEK SİSTEMLER DE YETERSİZ

Modern hava trafik kontrol ağlarında bir iletişim hattının arızalanması durumunda alternatif bağlantıların devreye girmesi gerekiyor. Ancak ABD'deki eski altyapı, bu yedekliliği her koşulda sağlayamıyor.

Üstelik eski bakır kabloların fiber optik hatlarla değiştirilmesi de tek başına yeterli değil. Yönetimin açıklamasına göre, eski bakır ağın yüzde 68'i yenilendi. Ancak, iletişim sisteminin bütün olarak modernize edilmemesi halinde yeni kesintilerin önlenemeyeceği vurgulanıyor.

4. YENİ KAYNAK TALEBİ

ABD Kongresi, Temmuz 2025'te hava trafik kontrol altyapısının modernizasyonu için 12,5 milyar dolarlık kaynak onayladı.

13 Kasım'da Beyaz Saray ve Ulaştırma Bakanlığı, havalimanları ve hava trafik kontrol altyapısı için Kongre'den 30,1 milyar dolar daha talep etti. Bunun 10,1 milyar dolarının doğrudan hava trafik kontrol sistemlerinin yenilenmesine ayrılması öngörüldü.

Arızanın ardından Ulaştırma Bakanı Duffy, kapsamlı modernizasyon için 50 milyar dolarlık kaynak gerektiğini açıkladı. Böylece kriz, Washington'daki bütçe tartışmalarının da merkezine yerleşti.

5. YENİ KRİZLER YAŞANABİLİR Mİ?

14 Kasım itibarıyla ulusal kalkış yasağı kaldırılmış olsa da uçuş gecikmelerinin ve iptallerin etkileri sürüyor. Daha önemlisi, krize zemin hazırlayan altyapı sorunları henüz giderilmiş değil.

FAA, modernizasyonun ilk aşamasını Aralık 2028'e kadar tamamlamayı hedefliyor. Ancak GAO, maliyet ve planlama eksiklikleri nedeniyle programın gecikebileceği uyarısında bulunuyor.

Bu nedenle uzmanların dikkat çektiği risk yalnızca yeni uçuş iptalleri değil. İletişim kesintilerinin tekrarlanması, kontrol merkezlerinin kapasitesinin azalması ve hava trafik güvenliği üzerindeki baskının artması da olası sonuçlar arasında.

ABD'nin karşı karşıya olduğu temel sorun, tek bir cihazın arızalanmasından çok daha büyük: Yıllardır bilinen teknolojik zafiyetlerin, dünyanın en yoğun hava ulaşım ağlarından birini yeniden felç edebilecek olması.