Türk plastik sanatında ilklerin hikâyesi

Türkiye’nin ilk online sanat televizyonu ve ilk sanat portalı Lebriz Sanal Dergi’nin editörü Oğuz Erten, ‘Türk Plastik Sanatlarında İlkler’ isimli bir kitap hazırladı. Kitabın oluşumu, Erten’in merak sonucu, dünya sanatına dair ilkleri bir kenara not etmesi ve bu notların zamanla keyifli birer sohbet konusu haline gelmesiyle başlamış.

Neden sonra, eski defterler açılmış, notlar çıkarılmış, tasnif edilmiş ve Batılı anlamda Türk sanatına dair ilkleri kitap haline getirme kararı alınmış. İlk müzeden ilk resim sergisine, ilk kişisel sergiden ilk sürekli sergiye Türk plastik sanat tarihinin önemli tarihleri kitaba not düşülmüş. Kitapta ayrıca, ilk sanat polemiği, portresini devlet dairelerine astıran ilk padişah gibi, bir bilgi yarışmasına katılırsanız çok işinize yarayacak bilgiler de mevcut! Bu ilkler kitabından 10 başlık seçtik.

İlk Resim Sergisi
Türkiye’deki ilk resim sergisinin mimarı, ressam Şeker Ahmet Paşa’dır. 27 Nisan 1873 tarihinde açtığı sergide Mösyö Guillemet, Helen Guillemet, Sait Efendi, Mesut Bey, Şeker Ahmet Paşa, M. Palombo, M. Moretti, M. Telemaque gibi sanatçıların işleri sergilenmiştir. Ayrıca 1897’nin mayıs ayında, ilk kişisel sergi açan Türk unvanı da Şeker Ahmet Paşa’nındır.

İlk Sürekli Sergi
1916 yılında gerçekleşen ilk sürekli sergi organizasyonunu, Galatasaraylılar Yurdu’nda Osmanlı Ressamlar Cemiyeti düzenlemiştir. Aralarında gayrimüslimlerin de bulunduğu toplam 49 sanatçının 190 yapıtından oluşan sergi için ayrıca, 12 sayfalık bir katolog da basılmıştır.

İlk Sanat Polemiği
İlk Türk sanat yazarı Abdullah Kamil’in Tepebaşı Belediye Bahçesi’nde açılan sergi için kaleme aldığı yazısı üzerinde herkes mutabık değildir. Süleyman isimli bir yazar, Kamil’in Osmanlı gazetesinde çıkan yazısına karşı bir cevap yazısı yazar. Osmanlı gazetesinin müdürü Abdullah Kamil de bu yazıyı yayımlamaktan geri durmaz. Böylece ilk sanat polemiği yaşanmış olur.

İlk Sansür
İlk Türk heykeltıraş İhsan Özsoy, mimar ve ressam arkadaşlarıyla kurduğu restorasyon şirketinin kapısına asmak üzere bir rölyef yapar. Rölyefin kapıya asıldığı günün gecesinde, gerekli izinlerin alınmış olmasına rağmen, polis rölyefi “halkın taassubunu tahrik ettiği” için söker. Böylece güzel sanatlarla ilgili ilk sansür yaşanmış olur.

Alışılagelmiş Resim Malzemelerinin Dışına Çıkarak Resim Üreten İlk Sanatçı
İlk sergisini 1955’te Maya Sanat Galerisi’nde açan Yüksel Arslan’ın işlerinde izleyiciyi şaşırtan bir yön vardır: Kullandığı boyalar. Sanatçı boyaları kendi üretmiştir. Böylece 1500’lü yıllardan bu yana dünya resim sanatında kullanılan yağlıboya ilk kez bir Türk sanatçı tarafından reddedilmiştir.

Portresini Astıran İlk Padişah
II. Mahmud/ Anonim
II. Mahmut, portresini devlet dairelerinin duvarlarına astıran ilk padişahtır. Portre, Kayseri asıllı yerel bir ressam olan Rupen Manas imzalıdır. Bu resimler II. Mahmut’un ölümünden sonra önce üstleri bir kumaşla örtülmüş ardından da depolara kaldırılmıştır.

İlk Çıplak Denemeleri
İbrahim Çallı/ Telfli Kadın
Türkiye’de ilk nü resim 1873 yılında Şeker Ahmet Paşa’nın Sultanahmet Sanayi Mektebi’nde açtığı sergide Mekteb-i Sultani’de resim öğretmeni olan Hayette isimli bir ressam tarafından sergilenir. İlk sergi olması dolayısıyla ‘boş bulunan’ yöneticilerin izninden geçen resimden sonra II. İstanbul Salon Sergisi’nde sergi organizatörlerine hükümet tarafından çıplak resmin sergilenmemesi konusunda kesin bir uyarı verilmiştir.

Sergilenmelerine imkân olmasa da ilk nü resimler Türk sanatçılar tarafından 1900’lerin ilk çeyreğinde yapılmaya başlanır. Halil Paşa’nın karakalem ile yaptığı birçok çıplak günümüze ulaşmıştır. Halife Abdülmecit’in 1899 tarihli ‘Avluda Kadınlar’ resmi de erken dönem çıplak resim örnekleri arasındadır.

İlk Feminist Sergi
Nur Koçak’ın 1976 yılında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Mimar Sinan Salonu’nda açtığı ‘Fetiş Nesneler/ Nesne Kadınlar’ başlıklı ilk sergisi, Türkiye’de feminist söylem içerikli ilk sergi olma özelliğine sahiptir.

İlk Müze
Türk müzecilik tarihinin kurucusu sayılan Ahmet Fethi Paşa, 1846 yılında, eline geçen birtakım eski eserleri Aya İrini’de toplamaya başlar. 1869’da Maarif Nazırı Saffet Paşa, müzenin ismini Müze-i Hümayun koyarak Galatasaray Lisesi’nde öğretmenlik yapan İngiliz Mr. Goold’u müdür olarak atar. Böylece Türkiye’nin ilk müzesi resmen açılmış olur.

İlk Büyük Rekor Satış
Osman Hamdi Bey’in 1906 tarihli ‘Kaplumbağa Terbiyecisi’ isimli yapıtı, 12 Aralık 2004 tarihli Antik A.Ş. müzayedesinde 5 trilyon liraya satılmıştır. Tablo, Kıraç Ailesi ve Eczacıbaşı Ailesi arasında geçen kıyasıya çekişme sonucu Pera Müzesi’nin sahibi Suna ve İnan Kıraç çiftinin olur.

Bunun yanı sıra, 1 Milyon Dolar’ın Üzerinde Bir Rakama Satılan İlk Modern Türk Resmi Burhan Doğançay’ın 1987 tarihli yapıtı ‘Mavi Senfoni’dir. 15 Kasım 2009 tarihinde Antik A.Ş. tarafından 2 milyon 200 bin liraya satılmıştır. Satın alan kişi ise Yıldız Holding Yönetim Kurulu Başkanı Murat Ülker’dir. ‘Mavi Senfoni’nin satışından dört ay sonra ise, Erol Akyavaş’ın ‘Kuşatma’ isimli yapıtı 2 milyon 100 bin liraya alıcı buldu.